Facebook

WEKSEL JAKO ZABEZPIECZENIE ROSZCZEŃ PRACODAWCY WOBEC PRACOWNIKA

WEKSEL JAKO ZABEZPIECZENIE ROSZCZEŃ PRACODAWCY WOBEC PRACOWNIKA
11.11.2019

Zgodnie z art. 114 Kodeksu pracy, pracownik, który wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ze swej winy wyrządził pracodawcy szkodę, ponosi odpowiedzialność materialną według zasad określonych w przepisach rozdziału I działu V Kodeksu, tj. stosuje się do niego odpowiedzialność materialną pracownika za zawinione działanie. Ponadto w dziale V k.p. uregulowana została także odpowiedzialność pracownika za mienie powierzone. W praktyce niekiedy powstać może pytanie o formy zabezpieczenia roszczeń pracodawcy względem pracownika w ramach odpowiedzialności odszkodowawczej. Jedną z potencjalnych form takiego zabezpieczenia mogłoby był wystawienie weksli, na podstawie ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe.

W wyroku Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 maja 1981 r., sygn. akt IV PRN 6/81 podniesiona została teza, iż „Przepisy KP nie wyłączają możliwości zabezpieczenia wekslowego roszczeń zakładu pracy przeciwko pracownikowi o wynagrodzenie szkody w mieniu powierzonym mu z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się i realizacji tych roszczeń w drodze postępowania nakazowego.” Dalej SN w powołanym orzeczeniu argumentuje, iż gdyby ustawodawca chciał wyłączyć ten tryb dochodzenia roszczeń z weksla i w ten sposób dać wyraz wyłączeniu możliwości stosowania weksla gwarancyjnego dla zabezpieczenia roszczeń o wynagrodzenie ewentualnych przyszłych szkód wyrządzonych zakładom pracy przez pracowników, to dałby temu wyraz w PWKP.

Badając problem możliwości wystawienia weksli jako zabezpieczenia roszczeń pracodawcy względem pracownika, należy mieć na uwadze treść normy zawartej w art. 300 k.p. Stanowi ona, iż w sprawach nie unormowanych przepisami prawa pracy do stosunku pracy stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego, jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy. Występują zatem dwie przesłanki zastosowania Kodeksu cywilnego w prawie pracy, tj. brak unormowania danej materii przepisami prawa pracy oraz niesprzeczność postanowień Kodeksu cywilnego z zasadami prawa pracy. Należy wyraźnie podkreślić, iż w art. 300 k.p. występuje odesłanie do przepisów konkretnej ustawy cywilnej, tj. Kodeksu cywilnego. Nie ma zatem w tej normie odesłania do innych ustaw cywilnych. W świetle tych argumentów, na których oparte są poniżej przywołane stanowiska Sądu Najwyższego i Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, stwierdzić należy, iż nieuzasadnione jest zatem stosowanie do stosunku pracy innych, aniżeli Kodeks cywilny, ustaw cywilnych. Wobec tego nie można wysnuć tezy, iż do stosunku pracy można stosować przepisy ustawy Prawo wekslowe. To nasuwa konkluzję, iż nie można stosować do stosunku pracy instytucji wekslowych.

Przywołany powyżej stosunek SN do wystawiania weksli w stosunku pracy, wyrażony w wyroku z dnia 21 maja 1981 r., został zmieniony w treści wyroku Sądu Najwyższego z 26 stycznia 2011 r., sygn. akt II PK 159/10, który wysnuł tezę, iż przepisy i zasady prawa pracy, w szczególności zawarte w dziale V Kodeksu pracy, wykluczają wystawienie weksla gwarancyjnego jako środka zabezpieczenia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej przez pracownika w mieniu pracodawcy, co oznacza, że taki weksel jest nieważny z mocy prawa (art. 18 § 2 k.p. w związku z art. 114-127 k.p. oraz a contrario art. 300 k.p.). Nabywca weksla nie może zatem dochodzić zaspokojenia na jego podstawie. W odniesieniu m.in. do poprzednio przywołanego stanowiska SN, Sąd Najwyższy w wyroku o sygnaturze 159/10 podniósł, iż „W judykaturze wekslowe zabezpieczenie roszczeń pracodawcy było akceptowane jedynie w dawnym (nieaktualnym) stanie prawnym („przeszłości normatywnej”) w stosunku do pracowników materialnie odpowiedzialnych za mienie powierzone przez pracodawcę z obowiązkiem zwrotu lub do wyliczenia się. Takie stanowisko było potencjalnie akceptowalne w stanie prawnym, w którym odpowiedzialność materialna pracowników za szkody wyrządzane pracodawcom była oparta na przepisach prawa cywilnego, co mogło usprawiedliwiać możliwość stosowania zabezpieczeń wekslowych przyszłych roszczeń pracodawców za szkody wyrządzone w mieniu powierzonym pracownikom z obowiązkiem zwrotu lub do wyliczenia się na podstawie odpowiedniego stosowania do stosunków pracy przepisów Prawa wekslowego jako należących do prawa cywilnego sensu largo. Taka podstawa i uzasadnienie legalności stosowania zabezpieczeń wekslowych jakiegokolwiek (każdego) rodzaju odpowiedzialności materialnej pracowników upadła już wskutek całościowego uregulowania podstaw i zasad pracowniczej odpowiedzialności materialnej w przepisach Działu V Kodeksu pracy”.

Co do zasygnalizowanego wyżej argumentu dotyczącego brzmienia art. 300 k.p. Sąd Najwyższy w wyroku z 26 stycznia 2011 r. wyczerpująco wyjaśnił, iż „Nawet gdyby rozważać koncepcję, wedle której przepisy Prawa wekslowego, które należą do obszaru prawa cywilnego sensu largo, mogłyby być uznane za przepisy Kodeksu cywilnego tylko dlatego, że niekiedy postrzega się weksle jako papiery wartościowe w rozumieniu art. 9216-92116 k.c., to Sąd Najwyższy odrzuca takie hybrydalne („piętrowe”) uznanie przepisów Prawa wekslowego za przepisy Kodeksu cywilnego, którymi przecież przepisy Prawa wekslowego nie są, co przekreśla legalność ich stosowania do stosunków pracy (a contrario art. 300 k.p.). Przepis ten nie przewiduje, a zatem nie legitymuje możliwości stosowania w sprawach nieunormowanych przepisami prawa pracy innych przepisów prawa cywilnego niż przepisy Kodeksu cywilnego i to pod warunkiem ich niesprzeczności z zasadami prawa pracy. Wyklucza to od początku (niejako a priori) dopuszczalność i legalność stosowania zabezpieczeń wekslowych w stosunkach pracy i to w materii odpowiedzialności materialnej pracowników uregulowanej wystarczająco przepisami Kodeksu pracy, które określają zasady ponoszenia odpowiedzialności materialnej pracowników. W tym obszarze podstawowe znaczenie ma art. 116 k.p., który zobowiązuje pracodawcę do wykazania okoliczności uzasadniających odpowiedzialność pracownika oraz wysokość powstałej szkody.”

Tym samym Sąd Najwyższy zmienił w zupełności swe wcześniejsze stanowisko. Wcześniejsze stanowisko Sądu Najwyższego w świetle argumentów nowszego, jawi się zatem jako nieaktualne i pozbawione obecnie podstaw prawnych.

Wystawienie weksli w stosunkach pracy jest niemożliwe nie tylko ze względu na brak normy regulującej tę materię. Wystawienie weksla dla roszczeń pracodawcy wobec pracownika wadliwe jest także z tego względu, iż stoi to w sprzeczności z podstawowymi zasadami prawa pracy. Weksel jako zobowiązanie o charakterze abstrakcyjnym nie może zatem mieć zastosowania w specyficznych formach stosunku pracy, w której występuje odpowiedzialność materialna pracownika.

Poza wskazanym wyrokiem Sądu Najwyższego, materią wystawienia weksli zajmowało się także Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. W stanowisku z dnia 3 kwietnia 2013 r. Ministerstwo podało informację, iż wystawienie weksla celem zabezpieczenia roszczeń pracodawcy wobec pracownika powstałych ze stosunku pracy, jest działaniem niezgodnym z prawem. Podstawą takiego działania pracodawcy nie może być, jak wyżej wskazano, art. 300 k.p., zgodnie z którym w sprawach nieunormowanych przepisami prawa pracy do stosunku pracy stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego, jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy. Oznacza to, wedle stanowiska Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, że artykuł 300 k.p. nie przewiduje możliwości stosowania w sprawach nieunormowanych przepisami prawa pracy innych przepisów prawa cywilnego niż Kodeks cywilny. Zatem nieuprawnione jest stosowanie ustawy Prawo wekslowe. Następnie Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej podniosło, iż przeciwko stosowaniu weksli w prawie pracy przemawiają także konkretne formy odpowiedzialności pracownika wobec pracodawcy tj. z tytułu: szkody wyrządzonej wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych, nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, umowy o zakazie konkurencji, zwrotu kosztów dodatkowych świadczeń w związku z podnoszeniem kwalifikacji zawodowych.

Ministerstwo pracy podniosło także tezę, iż „Posługiwanie się wekslem w sytuacjach, gdy pracownik jest obowiązany rozliczyć się z pracodawcą z roszczeń powstałych w ramach stosunku pracy pozostawałoby także w sprzeczności z ochronną funkcją prawa pracy. Trzeba bowiem mieć na uwadze, że zabezpieczenie roszczeń pracodawcy za pomocą weksla modyfikowałoby na niekorzyść pracownika zasady wynikające z Kodeksu pracy dotyczące m.in. rozłożenia ciężaru dowodu przy odpowiedzialności materialnej pracownika, czy też właściwość sądu w razie sporu między pracodawcą a pracownikiem.” Ponadto Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej odniosło się i potwierdziło słuszność wniosków przytoczonych w wyżej powołanym orzeczeniu Sądu Najwyższego o sygnaturze 159/10.

Konkludując, należy stwierdzić, iż, zgodnie z obecnie przyjmowanym stanowiskiem Sądu Najwyższego, który potwierdzany jest przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, w obecnym stanie prawnym brak jest przesłanek ku wykorzystywaniu instytucji weksla jako środka zabezpieczenia roszczeń pracodawcy względem pracownika. Brak jest ku temu odpowiednich norm prawnych, a ponadto sprzeczne jest to z zasadami prawa pracy.

Autor jest Aplikantem Radcowskim

Stowarzyszenie Wsparcia Obywatelskiego
12 200 24 43