Facebook

WYDZIEDZICZENIE I UZNANIE ZA NIEGODNEGO W PRAWIE SPADKOWYM

WYDZIEDZICZENIE I UZNANIE ZA NIEGODNEGO W PRAWIE SPADKOWYM
17.06.2019

Przepisy Kodeksu cywilnego definiują w art. 991 instytucję zachowku w przypadku dziedziczenia testamentowego. Zachowek oznacza zatem, iż zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału. Celem instytucji zachowku jest ochrona interesów majątkowych wymienionych w art. 991 § 1 KC najbliższych członków rodziny przez zapewnienie im, niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli, roszczenia pieniężnego odpowiadającemu ułamkowi wartości udziału w spadku, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym ( teza wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 31 stycznia 2012 r., sygn. akt I ACa 1349/11).

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego, spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci lub uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Opisaną sytuację określa się mianem wydziedziczenia. Jego przyczyna musi powinna w sposób wyraźny z treści sporządzonego testamentu. Odnosząc się do przesłanek wydziedziczenia, przykładowo można wskazać na Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 16 listopada 2007 r. sygn. akt VI ACa 768/07, w którym stwierdzono, iż długotrwałe niedopełnienie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych musi być spowodowane okolicznościami, które leżą po stronie spadkobiercy. Wydziedziczenie nie jest jednak instytucją określoną w sposób sztywny. Jak wynika bowiem z art. 1010 KC, spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem. Jak stanowi teza wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1971 r., sygn. akt III CZP 24/71, gdy spadkodawca przebaczył spadkobiercy po wydziedziczeniu go w testamencie, wydziedziczenie to jest bezskuteczne bez względu na formę, w jakiej przebaczenie nastąpiło. Wydziedziczenie dotyczy konkretnych osób, wobec których stosuje się tę instytucję. Oznacza to, iż mimo wydziedziczenia danej osoby, zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

Podobną, lecz nie tożsamą instytucją prawa spadkowego jest uznanie spadkobiercy za niegodnego. Jak wynika z art. 928 KC, spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli dopuścił się on umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności lub też umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego. Co istotne, w przypadku zastosowania instytucji uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia, jego sytuację prawną określa się tak, jakby nie dożył chwili otwarcia spadku po spadkodawcy. Ustawodawca bardzo szeroko określił krąg podmiotów uprawnionych do żądania uznania za niegodnego. Uznania spadkobiercy za niegodnego może żądać bowiem każdy, kto ma w tym interes. Z żądaniem takim może wystąpić w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się o przyczynie niegodności, nie później jednak niż przed upływem lat trzech od otwarcia spadku. Przykładowo za osobę, która posiada interes prawny w uznaniu spadkobiercy za niegodnego uznać można osobę należącą do kręgu spadkobierców ustawowych, nawet jeżeli nie dziedziczyłaby (Wyrok SN z dnia 11 marca 2003 r., sygn. akt: V CKN 1871/00). Podobnie jak w przypadku wydziedziczenia, spadkodawca może danemu spadkobiercy przebaczyć. Spadkobierca zatem nie może być uznany za niegodnego, jeżeli spadkodawca mu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

---
Autor jest Aplikantem Radcowskim

Stowarzyszenie Wsparcia Obywatelskiego
12 200 24 43